Sebahattin Karaca

Bu hafta da, Foça’da böyle güzel bir gelişmenin mutluluğunu, sadece ben değil tüm Foçalılar yaşıyor. Yaşıyor çünkü aslen Foçalı olan, 1953 Menemen doğumlu, Yüksek Mimar Hatice Foçalı Yılmaz, güzel olduğu kadar işlediği konu itibarı ile de ilginç bir resim sergisine imzasını koydu, mührünü bastı. Seçtiği konunun ilginçliği, Foça’nın tarihini, ilk defa ve büyük ölçüde gün ışığına çıkartan Felix Sartiaux’nun, 1913-1920 yılları arasında yaptığı kazıları içermesindendir. O yıllarda gerçekleştirilmiş kazı sırasında çekilen resimlerden esinlenerek, kazının tamamının tuallere aktarılma ve Foça’nın muhteşem tarihinin bir bölümünün sergilere taşınma fikri bana tek başına takdire şayan geldi.

SANAT AŞIĞI, MİMAR HATİCE FOÇALI YILMAZ

Küçük yaşlarında içini saran resim yapma heyecanını, son 6 yıldır resim heykel müzesi, Cemal VAROL atölyesinde devam ettiren muhtelif karma sergilere katılan Hatice FOÇALI YILMAZ’ın son olarak, 16-31 Mart 2017 tarihleri arasında açmış olduğu “Foça’ya İz bırakanlar” sergisinde, ayaküstü sohbet ettik. Sohbet sırasında merak ve tutkusunun nasıl tuvallerle buluştuğunu sordum.

Hatice FOÇALI YILMAZ : tüm ailemin doğup büyüdüğü, toprağı, suyu ve havası ile yetiştiğim memleketim Foça’nın belediyesinde mimar olarak çalıştım. Canla başla seve seve hizmet verdiğim Foça’ma, daha sonraki yıllarda, özel hobim olan resim aracılığıyla bir şeyler vermek istedim. Konu olarak, Foça Antik Dönem Kazılarını seçtim. Kazılarda antik döneme ait eserlerin ortaya çıkışı sırasında çekilmiş resimlere ulaştım. Elde ettiğim resimlerden o dönemi tuallere dökmek istedim.

Foça tarihini ve efsane kişilerini araştırarak resimlerimde anlatmaya başladım. Foça’da başlatılan ilk kazı çalışmaları 1913 – 1920 yılları arasında kazı başkanlığını üstlenen Fransız uyruklu arkeolog ve aynı zamanda demiryolu mühendisi olan Felix Sartiaux tarafından yürütüldü. Sartiaux kazı çalışmalarını resimlerle belgeledi. Başta Felix Satiaux’nun çektiği resimler olmak üzere, o döneme ait diğer resim ve belgelerden faydalandım. Fotoğrafları özüne bağlı ve anlamını değiştirmeden özel resim teknikleriyle anlatamaya çalıştım. Yaklaşık yüz yıl önce Felix Sartiaux ile başlayan Foça kazıları Prof. Dr. Ekrem Akurgal ile devam etti. Ancak son 25 yıldır kesintisiz olarak süren kazı çalışmaları neticesinde Antik Kent Foça ”Phokaia” yavaş yavaş ortaya çıkmaya başlamıştır.

Umarım Foça’nın tarihsel değerlerini tuallere dökerek, bugünlerde yaşayan ve yarınlarda yaşayacak olan Foçalı hemşerilerime faydalı olurum.

Evet Hatice hanım faydalı oldunuz. Bu konuda hiç şüpheniz olmasın.

Hatice FOÇALI YILMAZ ‘ı yarım asırlık turizmci olarak, Foça için yaptığı çalışmaları İzmir Mimarlar Odası salonunda sergilediğinden dolayı gönülden kutluyorum. Başarılı çalışmalarının devamını diliyorum.

Biri bana söylesin. Bunca zenginlik Türkiye’de kaç yerde vardır.

Antik Efes ve Antik Bergama kadar eski olan Foça’nın bir başka özelliği de diğer iki önemli kent, zaman içinde, antik kentlerin dışında, yeniden oluşmuş haliyle yaşamlarını sürdürürken, Foça ‘da bizler Antik Phokai’nın tam ortasında yaşamayı sürdürüyoruz. İşte tam da bu bizim zenginliğimizdir.

Evet bazı bakımdan kolay değil, kabul ediyorum. Zorlukları oluyor. Ama durum da bu. Venedik – Prag gibi yerlerin bizden pek bir farkı yok; onlar da bizim gibi tarihle iç içe yaşıyorlar. Sorunlarını akıl yolu ile çözmüşler. O bakımdan Foçalılar olarak biz, tarihi eserlerimize en iyi şekilde sahiplenerek öne çıkarılmasını sağlamamız gerekir. En azından bu doğrultuda yapılan çalışmaları desteklememiz gerekir. Esasında tarih ve yaşanmışlıklar bakımından Yenifoça ve Kozbeyli de çok önemli yerlerdir. Foça’nın mahalleleri olması sebebiyle Foça’nın zenginlikleridir.

UMUT DOĞDU

Bu bağlamda 14.01.2014 tarihinde Sayın kaymakamımız Niyazi Ulugölge’nin girişimleri doğrultusunda ilçemize gelen Vakıflar İzmir İl Müdürü Sayın Kenan İba’nın ilçemiz hudutları dahilindeki Vakıflara ait taşınmazları incelemesi beni umutlandırdı. Osmanlı Mezarlığı, Su Kemerleri, Fatih Camii, özel şahıslara ait Osmanlı dönemi mimarisi ile yapılmış tarihi hamamları inceleyen Kenan İba’nın eserler karşısında hayranlığını gizleyememesi, en kısa sürede ilçemize tekrar geleceğini ifade etmesi; Vakıflar İzmir Bölge Müdürü’nün özellikle Fatih Camisi ve tarihi hamamlar ile ilgili çalışma başlatılmasının gereğini vurgulaması bir turizmci olarak Foça adına beni keyiflendirdi, mutlu etti.

TURİZME ÇOK YÖNDEN KATKI SAĞLAR

İnceleme sırasında Tuder Başkanı Işıl Dirim’i, bu konularla ilgilendiğimden dolayı şahsımı, özellikle yaptığı restorasyonlarla dikkat çeken Mimar Ercüment Kuyumcu’yu da davet ederek yer almasını sağlayan Kaymakamımız Niyazi Ulugölge’nin bu tür konuları ne çok önemsediğini görmek, bir turizmci olarak beni ayrıca umutlandırdı. Belediye Başkanı Sayın Gökhan Demirağ’dan eserler hakkında bilgi alanKenan İba’nın, eserler ve yapılacak işlerle ilgili olarak, olumlu izlenim bırakması, Foça için bir kazanç olacaktır. Bundan Foça ve Foça turizmi istifade edecektir.

Foça’nın kedileri meşhurdur.

Foça’nın kedileri meşhurdur. Balıkçı kasabası olmasından dolayı yavru penguenin; midesindeki balıkla okyanustan gelen annesini beklediği gibi, Foça kedileri de balıktan dönen tekneleri beklerler. Her kedinin kendi balıkçısı vardır. Kedi tekneyi uzaktan gelen sesinden tanır. Nereye bağlayacağını bilir. Oraya gider. Kendisinden önce gelen varsa sıraya girer. Nasibini almak için sırasını bekler. Aramızda az da olsa kedi sevmeyenin bulunduğu gibi, aksine kedileri çok seven insanların yaşadığı yer olan Foça’da, pek çok insan balıkçıdan aldıkları küçük balıkları kedilere vermekten keyif duyar. Hatta bazıları balığı kızarmış veya haşlanmış olarak kedilere verir. İzmir’de saat kulesinde bulunan güvercinler, Konak için ne kadar vazgeçilmezse, Foça için kediler de o kadar vazgeçilmezdir. Bunun somut örneği, Foça turizminde faaliyet göstermek için kurulan bir turizm derneğinin ambleminin fok ve kedi figürünün kullanılmasında görülür.

Fok deyince

Fok deyince bu konu ile ilgili sadece birkaç satır yazıp geçmek doğru olmaz. Çünkü “Foça” (Phokaia) antik çağdan beri adını foklardan alarak günümüze kadar değişmeden gelen bir isimdir. Bu noktada fokları önemsememek, üremeleri ve korunmaları için gerekli tedbirleri almamak, haklarında yazıp çizmemek, bilgilendirmemek hiçbir şekilde doğru olmaz. Akdeniz fokunun anavatanı olan Foça, foklara asırlarca ev sahipliği yapmıştır. Siren Kayaları civarında üremiş çoğalmışlardır. Karaburun’da nasıl ayı balığı nesli tükendiyse Foça’da da fok balığı nesli tükenme riski hiçbir zaman olmadığı kadar yüksektir. Fokların karşılaştığı ilk tehdit, orta çağda Akdeniz’de hüküm süren korsan ve ticaret gemileri Foça’ya gelip gittikleri sırada Siren Kayaları civarında üreyen, yaşayan fokların etinden – yağından faydalanmak amacıyla acımasızca ve bilinçsizce avlanmaları olmuştur. Bunun dışında fok balıkları günlük balık tüketimleri yüksek olduğundan, balıkçı ağlarına zarar verdiklerinden balıkçılar tarafından da öldürülmüşlerdir. Ayrıca, Foça ve Çeşme hudutları dahilinde bulunan balık üretim çiftliklerinde deniz içindeki havuzlara saldırdığı sırada her yıl onlarcasının silahla vurulması sonucu sayıları bitme noktasına gelmiştir.

Bugün Foça’nın meşhur fokları koruma altındadır. Doğup büyüdükleri Siren Kayaları da fok balıkları koruma alanıdır. Ancak maalesef bu konuda çok geç kalınmıştır. Gene de en azından ortada bir karar, bir alan ve bir amaç vardır. Bütün mesele gerekli olan hassasiyet ile amaç uğruna çalışmayı başlatmak, devamlı kılmak, halkı bilinçlendirmek ve Foça’ya yakışan fok balıklarının çoğalması için gereken önlemleri almaktır.

Foça’nın palmiyeleri

Son atmışbeş yıldır Foça’da palmiyeler hakkında da, Foça insanının severek dilden dile dolaşan hikayeler olmuştur. 1950’li yıllarda Foça Belediyesi, Türkiye’nin tüm sahil kasabalarında olduğu gibi, palmiye ağacı dikme modasına uymuş, devlet fidanlıklarından yüzlerce palmiye fidanı almıştır. Alınan fidanlar, başta İsmetpaşa Mahallesi sahili olmak üzere, Foça’nın muhtelif yerlerine belli aralıklarla dikilmiştir. Özellikle dikilen her palmiye yerini bulmuş, İsmetpaşa Mahallesi’nin sahilini “gerdandaki inci” gibi süslemiştir. Durumdan memnun olan ve Foça’ya her yönden yakıştığı düşünen sonraki yönetimler de ara ara Foça’nın başkaca yerlerine de palmiye fidanları dikmişlerdir. Palmiyeler kendi halinde büyürken, bir tanesi var ki başına gelmeyenin kalmadığı söylenir. Şöyle ki: Elde kalan son palmiye fidanı şimdiki Foça Restoran’ın yanındaki boşluğa (şimdi boşlukta iki tane kafe var) dikilirken, meydana cephesi olan bir pastanenin sahibi ve aynı zamanda meclis üyesi olan Hasan .. feryat etmiştir.

“Neden bu palmiyeyi benim dükkanımın önüne dikiyorsunuz?” diye itiraz edip meclisi birbirine katmış, o palmiyenin oraya dikilmemesi konusunda tehditler savurmuştur. Sonuçta karar, karardır diyen dönemin belediye başkanı, zabıta ve diğer çalışanlarla sabah erken saatte meydana gelerek palmiye fidanını dikmişler, etrafını 2 metre çapında 40 santim yüksekliğinde duvarla çevirip içini toprakla doldurmuşlardır. Uzunca bir süre başına da nöbetçi koymuşlardır. Bu tek palmiyenin zaman içerisinde gelişip büyüdüğü gibi, sahilde dikilmiş tüm palmiyelerin de büyümesi sonucunda Foça birden palmiyeler diyarına dönüşmüştür.

Peki sonra ne oldu?

70’li yıllara gelindiğinde palmiyeler İsmetpaşa mahallesinin sahilini, gerdanı süslercesine muhteşem görüntü sunarken, “Taş evler kurul tarafından tescillenecek, koruma altına alınacak o zaman bir çivi bile çakamayacaksınız“ söylemleri ile halk korkutulmuş ve taş evlerin yıkımı adeta teşvik edilmiştir. Ve maalesef sonuçta öyle olmuştur. Taş evlerin önemli bir kısmı yıkılıp, yerine bildik üç katlı binalar yapılmıştır. Bu arada özenle hatta kimi yerde ise kavgalı gürültülü dikilen ve büyütülen palmiyelerde Taş evlerin yıkımı veya yeni bina yapımı sırasında köklenmiş, kesilmiş bir kenara atılmış veya diplerine kezzap gibi kimyasallar dökülerek kurutulmuştur. Geriye kalanlar da genelde okul ve hastane gibi kamu binalarının önünde ve sayısı 35 – 40 taneyi geçmeyecek kadar azalmıştır. Foça’ya güzellik katsın diye düşünülmüş, bin emekle dikilmiş ve bin bir emekle büyütülmüş, palmiyelerin bir tanesine bile kıymak, hangi gerekçe ile olursa olsun, son derece ayıp ve günahtır. Aynı zamanda hayatını kazandığı, geçimini sağladığı Foça’ya ihanettir. Bu zihniyet üzüntü vericidir.

Sonuç

“Ortak değerler, ortak bilinç ve ortak kültürle korunur.”

Özellikle, Selçuklular ve Osmanlılar zamanında vakıf kurmak, vakıf yoluyla insanların veya şehirlerin ihtiyaçlarını gidermek bir yaşam felsefesi olmuştu.

Kurulan her vakıf ve dernek genel olarak kurulma amacına yönelik hassasiyetle yönetilmişlerdi. Ancak bugün de bazı örneklerde görüleceği gibi, geçmiş zamanda da iyi yönetilmeyen vakıf ve dernekler olmuştu. Bu manada özellikle vakıflar için vakıf duaları ve vakıf bedduaları, yapılan bina ve hayratların en kolay görülen cephelerine yazılmış ve bu sayede insanların dikkati çekilmişti. Bunlardan en önemlisi Kanuni Sultan Süleyman’ın vakıf duası ve bed duasıdır.

Şöyle ki; “Allah’a ve Ahiret gününe inanan, güzel ve temiz olan Hazreti Peygamberi tasdik eden, Sultan, Emir, Bakan, küçük veya büyük herhangi bir kimseye, bu vakfı değiştirmek, bozmak, nakletmek, eksiltmek, başka bir hale getirmek, iptal etmek, işlemez hale getirmek, ihmal etmek ve tebdil etmek helal olmaz. Kim onun şartlarından herhangi bir şeyi veya kaidelerinden herhangi bir kaideyi bozuk bir yorum ve geçersiz bir yöntemle değiştirir, iptal eder ve değiştirilmesi için uğraşır, fesh edilmesine veya başka bir hale dönüştürülmesine kastederse, haramı üstlenmiş, günaha girmiş ve masiyetleri irtikap etmiş olur. Böylece günahkarlar alınlarından tutularak cezalandırıldıkları gün Allah onların hesabını görsün. Mâlik onların isteklisi, zebaniler denetçisi ve cehennem nasibi olsun. Zira Allah’ın hesabı hızlıdır. Kim bunu işittikten sonra, onu değiştirirse onun günahı, değiştirenler üzerindedir. Kuşkusuz O, iyilik edenlerin ecrini zayi etmez… ” *

Yukarıda yazılı “anlam” dolu bedduadan sonra, yine Kanuni Sultan Süleyman‘a ait vakıf duasından kısaca bahsetmeden geçemeyiz.

Şöyle ki; “Her kimse ki vakıfların bekâsına özen ve gelirlerinin artmasına itina gösterirse; bağışlayıcı olan yüce Allah’ın huzurunda ameli güzel ve makbul olup, mükâfatı sayılamayacak kadar çok olsun. Dünya üzüntülerinden korunsun ve her türlü tehlikeden muhafaza olunsun. ” *

BUGÜNE GELİNDİĞİNDE:

Yukarıda belirttiğimiz vakıf dua ve beddualarının yerini bugün Vakıflar Kanunu ve Yönetmelikleri almıştır. Bir veya birkaç amaca yönelik olmak üzere kurulan vakıf ve dernekler 4721 sayılı kanun ile kurulur ve faaliyet gösterir. Her vakfın ve derneğin bir tüzüğü bulunur. Tüzük vakıf ve derneğin anayasası gibidir. Güzel ilçemiz, Foça’da da pek çok amaca yönelik sayısız dernekle beraber en eskisi “Kürt Ali Vakfı” olmak üzere birkaç vakıf kurulmuştur. Kurulan vakıf ve derneklerin, azınlıkta olmak üzere, bir kısmı amacına yönelik çalışmalarını başarıyla sürdürmektedirler. Bunların hangileri olduğu, “göstermelikten uzak” olan yılsonunda faaliyet raporlarında görülmektedir. Diğerleri ise “tabela dernek ve vakfından” öteye gitmemektedir. Çünkü önemli bir bölümü desteğini üyelerinden ve tabandan almak yerine, ya seçimle gelen bazı kamu kurumlarından almayı düşünmekten öteye gidememiş veya daha kurulurken bunu amaç edinerek kurulmuşlardır.

Hiçbir derneğe zorla kimse üye edilemez. Ama isteyen herkes gönüllü olarak her derneğe üye olabilir. Belli bir amaca yönelik olmak üzere, gönüllülük esasına dayalı olarak kurulmuş, pek çok dernek, amaca ve hedefe uygun faaliyet gösteremediği için, yılsonunda genel kurullarını bile toplamakta zorlanmaktadırlar. Başarısız olan vakıf ve derneklerin başarıya giden yolda, en çok ihtiyaç duydukları şey; kurumsallaşmak ve tabana dayanarak yayılmaktır. Tam bu noktada ya yeteri kadar önemsemediklerinden, ya da başaramadıklarından dolayı kuruluş amacına uygun faaliyet sürdürmek, konusunda zorlanmaktadırlar. Çünkü takım çalışmasından uzak olunduğunda, ya da sadece bireysel gayrete dayandırıldığında veya yöneticinin her şeyin önünde tuttuğu kendi egolarını dayatması sonucu, başarısızlık kaçınılmaz oluyor. Tek adamlığı marifet bilen, “vizyonsuz” yönetici veya etrafındaki iş bilmez yöneticiler sayesinde temsil ettikleri dernek veya vakfı zora sokmaları, maalesef zamanla kaçınılmaz bir kader olur.

Genelde bunlar, okumak – kendini geliştirmek – araştırmak daha da başarılı olmak, ve temsil ettiği vakıf veya dernek için, kuruluş amacına yönelik kısa, orta, uzun vadeli planlar yapamayan, proje yaratamayan, konuştuğunda mangalda kül bırakmayan, tek adam zihniyetinin hakim olduğu, vakıf ve derneklerde sıkça gözlenmektedir.

Çok ilginçtir. Bir başka kurum başkanını, demokratik davranamamakla, başına buyruk olmakla, yerden yere vurabilen zihniyet sahibi aynı yönetici, kendisinin yönettiği sivil toplum kuruluşunun toplantılarında da eleştirdiği kişi gibi davranmaktan vazgeçemiyor. Bu manada bilinçsizce aynı şeyleri yaptığı veya aynı şekilde davrandığı, temsil ettiği vakıf veya derneği kibarlık, naziklik ve bilgelik içinde yürütmek yerine, mahalle kabadayısı gibi, zorbalığa başvurdukları da gözden kaçmıyor.

Bazılarının oyları ile, bazılarının ise sahibi olduğuna inandıkları nüfus ile, payda sağlamaya gayret ettikleri de izlenmektedir.

Hayırlı işler için kurulmuş, sivil toplum kurumunun, kendilerini sorgulayamayan bazı yöneticilerin, siyaset harmanında da, “bir yazda, beş-altı hasat” yapma çabaları da olduğu gözlerden kaçmamaktadır. Bu tür yöneticiler eninde sonunda temsil ettiği kuruma ya imaj kayıp ettiriyor, ya inanılırlığını kayıp ediyor veya güven duygusunu ortadan kaldırma suretiyle, kendisine ve temsil ettiği kuruma zarar veriyor.

Kötü yönetilen dernek ve vakıflarda, sağladığı faydadan dolayı elbette bazı memnun olanlar çıkacaktır. Ancak bu durum geneli yansıtmadığı için itibar görmez.

Bu durum karşısında “gönüllülük esasına göre, hiçbir beklentisi olmayan, azimli – çalışkan – vefalı – güvenilir ve becerikli insanlar ilk aşamada veya bir sonraki zaman diliminde birer birer ayrılır giderler.” Bu ve benzer örneklerden dolayı iş vasıfsız yöneticilere kaldığından veya yönetimin başı vasıflı yönetimin kendini zorlayacağını varsaydığından, vasıfsız yönetim kurulu oluşumunu tercih ettiğinden maalesef Foça’da pek çok dernek ve vakıf ya çalışamaz durumdadır ya da ileriye dönük güven vermemektedirler. Kendisini iyi kötü idare edenlerin durumu ise, vakıf veya derneğine göre; ya günü kurtarırlar, ya da varsa sabit gelirleri, o gelirini arttıramadan mevcut gelenle (daha önce emeği geçenlerin sağladığı gelirlerle) yönetmeyi marifet sayarlar.

İskandinav ülkelerinden 4 milyon nüfuslu Norveç’te derneklerde 16 milyon üye varken yani her bir kişi en az 4 derneğe üye iken, ilçemizde kurulu 40’a yakın dernekte üye sayısı 1500 kişiyi ancak bulmaktadır. Bu hazin tabloda bir başka manada genel olarak ilçemizde hakim dernek ve vakıfların iyi çalışmadığının diğer bir göstergesidir. “Neredeyse bulut sevenler” derneğinden “yağmurda gezenler derneğine” kadar pek çok dernek olmakla beraber birkaçı hariç diğerlerinin ele avuca gelen ve Foça’ya faydası olan faaliyetleri ne yazık ki görülmemektedir.

Bunların arasından Foça Yelken ve İhtisas Kulübü’nü, Foça Kitap Kulübü’nü, belki birkaç tane daha adını gururla anacağımız Foça’ya, Foçalı gençlere – Foçalı insanlara faydalı olan sivil toplum kuruluşlarını taktir etmek gerekir. Yıllardır kendi imkanlarıyla faaliyetlerini sürdürürken, Foça’nın gencine yaşlısına çok fayda sağladılar ve sağlamaya devam ediyorlar.

Taktire şayan çalışmalar inanmakla olur.

Aynı doğrultuda ilçemiz Kaymakamı Sayın Niyazi Ulugölge de bir çalışma başlattı. Başlatılan çalışma Foça’nın “Özel Çevre Koruma Bölgesi” (ÖÇKB) olmasından dolayı daha fazla hassasiyet gerektiriyordu. Bu bakımdan konu ile ilgili ne kadar kurum – kuruluş – dernek – dalış okulları – dalgıçlar ve başkaca ilgi duyanlarla birlikte sık sık toplantılar yapıldı. En başta bu uğurda daha önce yapılmış çalışmaların var olup olmadığı tespit edildi. Yapılan toplantılar tek tek rapor ve yazılara dönüştü. Rapor ve yazılara dönüşen çalışmalar durumu anlatan bir dilekçe ile Şehircilik ve Çevre Bakanlığı’na arzedildi. Önceleri Şehircilik ve Çevre Bakanlığı, ÖÇK‘dan olumsuz görüşler geldi. Arkasından yine kaymakamlığımız önderliğinde yapılan çalışmalar konuyu, bir adım daha ileriye taşındı. Dalışların mümkün olabileceği noktalar bir kez daha gözden geçirildi. Dalış noktaları coğrafi koordinatları haritaya işlendi ve isimlendirildi. Durumu iyi açıklayan bir yazı ekinde yeniden Şehircilik ve Çevre Bakanlığı, İzmir İl Müdürlüğü’ne gönderildi. Belli bir zaman sonrasında bu defa Bakanlıktan beklenen olumlu ve müjdeli yanıt 26.08.2015 tarihinde geldi. Gelen yazı şunu özetliyordu;

Olumlu ama şartlı izin

Yukarıda yazılı beş bölgenin yapılan çalışmalar doğrultusunda uygunluğunun tespit edilmiş olduğunu, ancak yürürlükteki tebliğ ve yönetmelikler çerçevesinde dalış parkuru olarak ilan edilmesi için ilgili kurum ve kuruluşların görüşlerinin de alınması gerektiğini bildirmiştir.

Evet böylece uzun zaman önce bir fikir – bir düşünceydi. Bu uğurda Bodrum, Kaş ve benzeri yerlerde araştırmalar yapıldı. Ardından Dünya üzerinde tanınmış dalış merkezleri araştırıldı.

Mısır’daki Dünyaca ünlü Sharm el sheikh’e, batık Thistlegorm gemisini görmek üzere dalış amaçlı gelenlerin konaklama imkanını sağlamak için 16 adet beş yıldızlı otellerin yapıldığı gözlendi. Denizin diğer yerlere, göre daha iyi korunduğu, balık türlerinin arttığı ve balığın daha fazla üreyerek çoğaldığı tespit edildi. Kısaca bu tür çalışmalar denizin bereketiyle buluştuğunda, zararına rastlanmadığı gibi, faydası saymakla bitmez.

Bu çalışma Foça Turizmi için, “ikinci ve kapsamlı bir büyük projeye dönüşmelidir.”

Ben, 1990’lı yılların ortalarında Varan Turizm’i Foça’ya getirmek için ikna etmiştim. Karşılıklı sözleşmeler imzalanmıştı. Sabah bir otobüs Foça’dan Ankara’ya, bir otobüs de Foça’dan İstanbul’a kalkacak, İstanbul ve Ankara’dan aldıkları yolcuları da sabah saatlerinde Foça’ya indirecekti. Tek şartı vardı. Şimdiki garajdan kalkmak yerine, Seyahat acentamızın önünde günde 10 dakika indir bindir istiyorlardı. Zamanın ilçe trafik komisyonu “trafiği karıştırır” gerekçesi ile 10 dakikaya müsaade etmedi. Bu çok önemli değil, ama önemli olan şu: düşünün bir kere o tarihten beri, doğrudan İstanbul ve Ankara’ya Varan Turizm’le yolculuk yapma imkanı ile her yıl binlerce insana temiz, kolay ve rahat yolculuk yapma imkanı yaratılacak böylece para harcayabilecek hedef kitleyi Foça’ya taşımış olacaktık. Bu basit ama uzun vadede faydalı proje bile, bazı kesimlerin karşı çıkması ile gerçekleşmedi.. Vizyonsuzluktan, uzun vadede Foça’ya maddi manevi katkı sağlayacak proje uygulanamadı. Foça çok zarar gördü. Sonraları aynı kesimden bazıları vicdan azabı duyduklarını ifade etseler de, iş işten geçmişti.

Böylece Foça’nın iç turizmine çok büyük bir darbe vurulmuş oldu.

Dalış turizminde atılan ilk adımların, Foça’nın bundan sonraki geleceği için faydalı ve hayırlı olması dileklerimle.

Sonuç itibarı ile o günün koşullarında ne yapılması gerekiyor ise ben de onu yaptım. Oteli açtıktan sonra işletmenin yanı sıra sıkça kesilen elektrik, su, fosseptik ve vidanjör sorunları ile uğraşmak bizi çok yoruyordu. Elektrik tellerine kuş konduğunda elektrik gider, yağmur yağdığında toprak yumuşar, borular patlar, sular da kesilirdi. Bütün bunlar yetmiyormuş gibi, tamir ve onarım için gerek duyulan en ufak malzeme için bile Menemen veya İzmir’e gitmek durumunda kalıyorduk. Yine de turizm kökenli olduğumuzdan, yaptığımız işi ve Foça’yı sevdiğimizden dolayı her türlü sıkıntıya katlanıyorduk. Sonuçta yatırımcı veya işletmeci, olumsuzluklardan dolayı ıslanır-kurur. Bu huy ama, huy değildir. Ancak vizyon sahibi yönetenler, yatırımcıyı ve yatırımları doğru zamanda, doğru projelerde desteklerse, bu yolla yatırımları ve yatırımcıları yönettikleri yere çekmeyi başarabilirler.

ESKİ DÖNEM FOÇA’SI

İzmir yolu bugünkünden daha dar, ana yol duble değil, gidiş- gelişli ve zordu. Çiğli’den Menemen’ e kadar yapılaşma olmadığından bomboş ve tenha idi. Özellikle özel arabası ile İzmir’e gidip – gelen Foçalılar, dönüş yolculuğunu gecenin karanlığına bırakmayı istemezlerdi. Çünkü herhangi bir aksaklık veya aracın bozulması halinde, yolların tenhalığı ve karanlığı ürkütücü olurdu. Yerleşik Foça’nın nüfusu yaklaşık 2850, elektrik ve su abonesi 750 civarında idi. Çöpler üstü açık traktör römorku ile taşınıyordu. Şimdiki Pehlivanoğlu’nun bulunduğu alan Foça Pazaryeri olarak kullanılıyordu ve yeterli idi. Yeni Foça – Foça arasındaki şimdiki yol yerine, dar ve toprak bir yol vardı. Bedesten’in yerinde, eski tuz depoları içinde belediye kömür dağıtır, kömürünü alan bayram sevinci yaşardı. Buna rağmen herkes mutluydu. Herkesin birbirini tanıdığı, birbiri ile akraba olduğu, yolda görünce güler yüzle selam verdiği, dayanışma, yardımlaşma, akşamları ailelerin birbirlerini ziyaret ettiği, kapıların kilitlenmediği bir Foça’ da yaşıyorduk ve mutluyduk. Aliağa neredeyse Foça’dan daha küçük bir ilçeydi.

BUGÜNLERE GELİNDİĞİNDE FOÇA,

Foça göç aldı, yerleşim alanları genişledi. Belde ve köyleri birer mahallesi oldu büyükşehir hudutlarına dâhil edildi. İmar planları onama yetkisi büyükşehre geçti. Nüfus arttı, pazaryeri değişti, kısmen kanalizasyon yapıldı, arıtma devreye girdi. Büyükdeniz’de yat bağlama planlaması, balıkçı barınağı yapıldı. Elektrik, su ve telekomünikasyon altyapısı yenilendi. Uydu ve internet yayınları yaygınlaştı. Komşuluk ilişkileri azaldı, arkadaşlıklar yerini internete bıraktı. Araç sayısı çoğaldı, otopark talebi arttı.

“Herkes birbirine yabancı oldu ve kapılar kapandı, kilitler vuruldu .”

BUNDAN SONRA FOÇA’DA NE OLACAK ?

ÜÇ YÖNLÜ BASKI

1- Güneyden:

Foça kendi içinde bu değişikliği yaşarken, gelişmeler Foça’nın dışında da devam ediyordu. Son 20 yılda Çiğli ile Menemen arası konutlar ile dolup taştı. Şimdilerde Menemen – Buruncuk arası hızla yapılaşmaktadır. Yakın bir gelecekte Güneyden (İzmir’den) yoğun biçimde gelecek olan nüfus ve yapılaşma artışı, Foça’nın doğal güzelliklerini ve yaşama alışkanlıklarını, en başta tarım alanlarını, turizmini ve denizini tehdit etmeye başlayacaktır. İzmir nüfusunun türlü nedenlerle hızla artması Foça’nın büyükşehir hudutları dâhiline alınmış olması, güneyden gelecek baskıyı yoğunlaştıracak, karşı durulamaz hale getirecektir. Foça’nın yaşayabileceği sorunlar bununla da sınırlı kalmayacaktır.

Foça esas baskıyı, başta Kozbeyli ve Yenifoça olmak üzere kuzeyden gelen dayatma ile yaşayacaktır.

2- Kuzeyden:

Geniş bir acıdan bakılacak olursa, uzun zamandan beri Foça bu tehdit ile yaşamaktadır. 1970’li yıllarda Aliağa gelişim projesi planlandı. Plan içerisinde yer alan limanlar, gemi söküm tesisleri, demir ve çelik fabrikaları, Petkim tesisleri vardı. Planlamadan hemen sonra inşaat faaliyetleri başladı. Bu bölgede yaşayan sade vatandaşlar başta bu gelişmelerden çok memnundu. Çünkü toprakları değerlenmiş ve istihdam doğmuştu. Ancak topraklarını satan insanlar, açılan iş yerlerine istihdam edilmedikleri için hayal kırıklığına uğramışlardı. Ayrıca özellikle demir ve çelik fabrikalarının yıllarca baca yapmak yerine dumanı doğaya salmaları karşısında, yalnız insan sağlığını tehdit etmiyordu. Çiftçinin de başta zeytin olmak üzere her türlü tarım ürününe zarar veriyordu. Söz konusu, duman hakkında hâlâ yapılması gereken çok iş vardır.

Kurulan tesislerin üretimi için gerekli enerjinin temini noktasında, termik santral ve cüruf döküm alanlarına ihtiyaç doğması Foça ve çevresinde yaşayan insanlar için bardağı taşıran son damla olmuştur. Yöre halkı termik santraline ve planlanan cüruf döküm alanlarına şiddetle karşıdır. Bugün Foça’nın tarımı, turizmi, denizi ve doğası için büyük bir tehdit olduğu artık gözle görülür durumdadır. Bu gelişmelere bile yeteri kadar direnemeyen Foça’yı başka dayatmalar ve tehlikeler de beklemektedir. Bunların başında Dünya’nın en büyük limanı olarak planlanan ve şu anda yapımı devam eden, Çandarlı limanı ve limanın yan etkileri olacaktır. Bilinen o ki Singapore, Rotterdam, South Loisiana, Shanghai, Hong Kong limanlarının yerleşim, işleyiş ve çevresine bakıldığında, malların nakliyesi için muazzam yol ağlarının olduğunu görürüz. Depolar, idari binalar, deniz nakliyat şirketleri, aracı kuruluşlar, tır ve konteynır parkları, çevrede yarı mamul imalathaneleri, oteller, yeme- içme, eğlence yerleri, yönetici, üst düzey yöneticilerinin ofisleri, araç parkları ve akla gelmeyecek yüzlerce değişik durumlar ve gelişmeler Aliağa, Çandarlı, Şakran, Yeni Şakran, Çaltıdere ve Ömerli Köyü ile beraber, kuzeyde Dikili’yi, güneyde Foça ve köylerini, kendi gelişim ve yayılma dinamikleri içerisinde sarıp sarmalayacaktır.

3- Doğudan

Bunun yanı sıra yapımı sürmekte olan İstanbul-İzmir otobanı bittikten sonra İzmir ile İstanbul arası 3.5 saate inecektir. 20 milyonluk şehrin İzmir aksına doğru daha da çoğalacak olan otomobil sayısı ile Foça’ya olan talep çok daha fazla olacaktır. Bu gelişmeler beklenenden çok hızlı gerçekleşecektir. Dolayısıyla Foça kuzey- güney ve doğudan üç boyutlu baskıya maruz kalacaktır.

BU GELİŞMELERE KARŞI, BUGÜNDEN NELER YAPILMALIDIR?

Yukarıda pek çok eksiğine rağmen kaleme aldığım gerekçeler bir gerçektir. Bu gerçeklere karşın, üçbin üçyüz yıllık tarihi olan ve aynı tarih üzerinde yaşanan Foça’yı, layık olduğu şekilde gelecek nesillere onurla taşımak için, 21. yy’ın temel ihtiyaçlarından bir tanesi, vizyon sahibi yöneticilerdir. Bu türden yöneticilere hayatın her alanında, dünden daha çok bu günlerde ihtiyaç vardır. Ancak vizyon sahibi olan, geleceği iyi analiz eden, üzerine uzun vadeli, faydalı ve kalıcı planlar yapabilmeyi becerebilen yöneticiler, bir taraftan tüm mahalleleriyle birlikte Foça’nın günlük sorunlarını çözerken, diğer taraftan da uzun vadeli bakış açısıyla Foça’nın elli – yüz yıllık geleceğine yön verebilirler.

Foça ve çevresi için, bunun gereğine, geçmiş yılara göre, bu gün daha çok inanmaktayım. iletişim, haberleşme, ulaşım Dünya’yı küçük bir fanusa dönüştürmüştür. Modern ve çağdaş Dünya içinde köklü tarihiyle Foça, asırlarca varlığını bozulmadan sürdürebilmesi için, halkına hizmet vermeyi seven, göğsü vatan sevgiyle kabarmış, gönlü Foça sevdası dolu, basiretli, becerikli, çalışkan yöneticiler, Foça için çok önemlidir. Dünyada ve çevremizde, her türlü gelişmeyi önceden sezerek yapılması gerekenleri zamanında tespit eden, bunları plan ve projeye bağlayan ve kaynaklarını bulan, vizyon sahibi yöneticiler sayesinde bu günkü sorunların üstesinden gelinmesi ve gelecekle ilgili kaygıların ortadan kaldırılması mümkün olur.

Perslerin Phokaia (Foça) Kuşatması

Bundan sonra Phokaialı İyonlular Miletlilerden bağımsız olarak tek başlarına Lapseki’den başlayarak, başta Massalia (Marsilya) olmak üzere İspanya’da – İtalya’da çok sayıda koloniler kurmuş ve ticaretlerini Akdeniz’de genişletmişlerdir. İyonlular şehircilikte – kent yaşamında – ticarette özellikle gemi yapımında çok ileri olmakla beraber diğer İyon şehirleriyle birleşerek askeri güç yaratmak için ordu kurmamışlardır. İzmir’in güneyinde Kolophon (Değirmendere) ile Milet arasındaki 12 İyon şehir devleti birbirine din birliği ile sıkı sıkı bağlı yaşamışlardı. Ancak orduları olmayan bu şehir devletleri, gelen baskılara mukavemet gösterememişlerdi. Bu çerçevede Perslerin, İyon şehirlerini bir bir kuşatmasına karşı koyamamışlardı. Buna Foça da dahildir. Persler Foça’yı kuşattıktan sonra, Perslerden teslim için bir gün süre isteyen İyonlular gece gemilerle Phokaia’dan ayrılarak şehri Perslere bırakmışlardı. Şehirden uzaklaşırken denize bir kılıç atmışlar. “Kılıç kendiliğinden su üstüne çıkarsa Foça’ya yeniden döneriz” söylemiyle kentten ayrılmışlardı. Foça’dan ayrılan İyonlular daha önce Akdeniz’de kurdukları diğer kolonilere yerleşmişlerdi.

Athena Tapınağı’nın Yıkılışı

Bir daha asla geri gelmemek üzere giden, Phokaialıların bir bölümü gittikleri bazı yerden Phokaia’ya geri döndüler. Döndüklerinde şehrin surlarında nöbet bekleyen Persli askerleri öldürdüler ve şehre giremeden şehirden uzaklaştılar. Ancak ertesi gün askerlerini ölü bulan Persler bu duruma çok kızmışlardı ve bunun karşılığında en ağır nasıl cezalandırabiliriz düşüncesiyle, dinlerine düşkün olan ve din birliğiyle yaşayan İyonlular için çok önem ifade eden Athena Tapınağı’nı yerle bir etmişlerdi.

Büyük İskender’in Gelişi

Persler (Phokaia) Foça’da, Makedonyalı Büyük İskender Phokaia şehrini kuşatana kadar varlıklarını sürdürmüşlerdir. Bergama, Büyük İskender zamanında çok gelişmiştir. Bizanslıların Foça dahil diğer İyon kentlerini ele geçirinceye kadar hüküm süren Büyük İskender İmparatorluğu’nu Foça’da sürdürmüştü..

Bizans Dönemi

Bizanslılar zamanında da Foça’ya şap madenlerinden dolayı çok önem verilmişti. Şap ve mor renk üretiminden dolayı emsallerinden çok kıymetli olan şap madeni sayesinde, Cenevizli Zaccaria kardeşlerin döneminde, 13. yy’da, Foça kendinden söz ettiren önemli bir şehir olmuştur.

Bizanslılar döneminde özel izinle 1275’den itibaren Foça’ya yerleşen Cenevizli Benedetto – Manuele Zaccaria kardeşler, Yenifoça’daki şap madenlerinin işletmeciliği ve pazarlaması sayesinde, Foça’yı ticari-ekonomik ve yaşam standardı bakımından çok ileri taşımışlardır. Hatta 1307 yılında Yenifoça’yı kurmuşlardı.

Osmanlıların Foça’yı Alışı

1454’de Osmanlıların eline geçen Foça ve Yenifoça‘da Osmanlı kültürü hakim olmuştur. Osmanlılar zamanında başta Fatih Camii olmak üzere hamamlar, çeşmeler, köprüler yapılmış, köyler kurulmuştur. Bunlardan bir tanesi olan Kozbeyli Köyü, marka ve butik köy olacak kadar önemlidir. Bir o kadar da ayağa kaldırılmaya, kültür turizmine kazandırılmaya muhtaç olan, eski Kartdere ve Sazlıca Rum köyleri de (Küme Evleri) önemlidir.

Üzerinde doğrudan ve dolaylı dokuz kültürün bulunduğu, otuzüç asırlık tarih üzerinde yaşanan, Foça ve civarında “Tarih Ve Kültür Turizmini” başlatmak, geliştirmek, tanıtmak ve kalıcı kılmak için sürekli yazmaktayım. Bu sayede yetkili-yetkisiz herkesin Foça’da tarih ve kültür turizminin gelişmesi hususunda dikkatini çekmeye çalışmaktayım.

Bu alanda aynı doğrultuda emek sarfeden, seçilmiş ve atanmış yetkililerin bulunduğunu da mutlulukla izlemekteyim. Ancak; ilçemizde tarih ve kültür turizminin geliştirilmesi için kesintiye uğratmamak üzere, hız vermek gereklidir. Oysa dağınık düzende, birinin ötekinden, ötekinin berikinden haberi olmaksızın yapılan çalışmaları, koordine edebilecek, halkı bu uğurda bilgilendirebilecek bir tüzel kişiliğe acilen ihtiyaç vardır. Bu konu, her kesimin iştiraki ile birlikte yapılacak bir toplantıda gün ışığına çıkarılmaya muhtaçtır.

Köklerini araştıran 5 kişilik Marsilyalı Genevieve Carayon Mifsud Ailesi Foça’yı ziyaret etti.

24-25 Aralık 2014’de köklerini araştırmak üzere eşi Jean ve çocukları Christofher – Alexsandra – Thio – Victor’u alarak Marsilya’dan Foça’ya gelen bayan Jeffy Genevieve CARAYON MİFSUD başta Kaleiçi ve kazı alanını, Athena Tapınağı çizimlerini – Antik Tiyatro Alanı’nı gezdikten sonra çocuklarına kaldıkları otelin lobisinde köklerinin Foça’dan geldiğini anlattı. Kaldığı otelin anı defterine duygularını yazan bayan Jeffy, Foça’ya tekrar geleceğini ifade ederek ilçeden ayrıldı. Bu manada bayan Jeffy Genevieve Carayon Mifsud ailesi, bu yazının yazılma gereğini, bir kez daha ortaya koymuştur.

Eşgüdümlü işlerin aynı anda başlatılıp, aynı anda tamamlanması gerekir. Zaman kaybetmeden başta Marsilya – İtalya (özellikle Ceneviz Bölgesi) ve Yunanistan’da çalışmalar yapmak için doğru düğmeye basmak gerekmektedir.

“En uzak mesafeye varmak, ilk adımı atmakla başlar.” (Çin atasözü)